دکتر معین سال ها از عمر خود را در راهی صرف کرد که کمتر کسی جرأت آغاز آن را داشت. او مدتی طولانی در موزه های باستان شناسی، نقاشی و تاریخ طبیعی کشورهای مختلف از آمریکا و انگلستان گرفته تا فرانسه، آلمان، ایتالیا، سوئد، فنلاند و حتی شوروی به مطالعه، جست وجو و یادداشت برداری پرداخت. حاصل این سال ها پژوهش، اندیشه ای بزرگ بود: بنیان گذاری «سازمان فرهنگ فارسی». نهادی که با همراهی گروهی از همکاران ثابت و یارانی که گاه به گاه به او می پیوستند، به یکی از مهم ترین پروژه های فرهنگی ایران بدل شد.
ثمره این تلاش خستگی ناپذیر، فرهنگی است که در آن بیش از ۲۵۰ هزار ماده، شامل لغات اصلی و فرعی، با دقت علمی تفسیر و بررسی شده است. این کار سترگ هرگز حاصل تلاش یک نفر نبود؛ جمعی از دانشمندان، استادان دانشگاه، دانشجویان و اهل فن دست در دست دکتر معین گذاشتند تا این بنای ماندگار شکل بگیرد. از جمله همکاران او می توان به مهندس کاظم جفردودی، ابراهیم پورداود، حسن زرین پنجه، بدیع الزمان فروزانفر و سعید نفیسی اشاره کرد؛ چهره هایی که هر یک خود ستونی از فرهنگ و دانش ایران بودند.
جالب آن که این همکاری تنها به محافل دانشگاهی محدود نماند. همسر، پدرزن و خواهرزن دکتر معین نیز در گردآوری لغات و اصطلاحات به او یاری رساندند. پدر همسرش، محمدعلی امیرجاهد، از موسیقی دانان برجسته ایران و موسس سالنامه پارس بود که سال ها نیز مسئولیت های مهمی در مجلس شورای ملی بر عهده داشت. افزون بر این، گروهی از پژوهشگران فرانسوی، پاکستانی، افغانی، آلمانی، بلژیکی و انگلیسی نیز در این مسیر با دکتر معین همکاری کردند؛ نشانه ای از جهانی بودن دغدغه او برای زبان فارسی.
دکتر معین تاکنون بیش از ۳۰۰ هزار فیش لغوی گردآوری کرده است؛ فیش هایی کوچک به اندازه ۱۰ در ۱۵ سانتی متر که به ترتیب حروف الفبا تنظیم و در آرشیوی ویژه نگهداری می شوند. هر فیش نظام دقیقی دارد: در بالا، لغت یا اصطلاح نوشته می شود؛ سپس معنی آن با ذکر منابع معتبر می آید؛ بعد، نمونه هایی از کاربرد آن در متون نقل می شود و در نهایت مشخصات دقیق کتاب، مصحح و صفحه ثبت می گردد. این فیش ها پس از بررسی و تأیید نهایی دکتر معین، آماده ورود به فرهنگ فارسی می شوند. اغراق نیست اگر گفته شود چنانچه این فیش ها را کنار هم پهن کنیم، می توان استان فارس را با آن ها مفروش کرد!
تسلط دکتر معین بر زبان های زنده و مرده ای چون اوستایی، پارسی باستان، پهلوی، عربی، فرانسه، انگلیسی، آلمانی، لاتین و سانسکریت، ابزار قدرتمندی در دست او بود تا لایه های عمیق زبان فارسی را با دقتی کم نظیر واکاوی کند. او در سفرهای متعدد خود به اروپا و آمریکا، افزون بر گردآوری اسناد و منابع، کنفرانس های ادبی و علمی متعددی نیز برگزار کرد. دانشگاه پرینستون حتی از او دعوت کرد تا یک سال در آمریکا تدریس کند، اما دکتر معین، دل مشغول کار فرهنگ فارسی، این پیشنهاد را نپذیرفت و تنها به سه ماه حضور برای تدریس و ایراد سخنرانی رضایت داد.
چنین است داستان مردی که نه تنها فرهنگ فارسی را نوشت، بلکه عمر و جان خود را در سطرسطر آن جاری کرد؛ مردی که به حق «پدر فرهنگ فارسی» نام گرفته است.
پدر فرهنگ فارسی
سید حامد واحدی
30 دي 1404